Zabytkowy kościół św. Wawrzyńca w Bobrownikach
Stary kościół w Bobrownikach jest jedynym zabytkiem architektury drewnianej Ziemi Będzińskiej i najstarszym drewnianym zabytkiem sakralnym w Zagłębiu. Wraz z cmentarzem, na którym dokonywano pochówków do końca XIX w., został wpisany do Rejestru Zabytków Województwa Śląskiego.
Zabytkowy kościół św. Wawrzyńca w Bobrownikach na tle nowego kościoła. Zdjęcie wykonane w 2010 r. przez Krystynę Bożek.
Historia kościoła sięga początku XVI w. Świadczą o tym wyniki przeprowadzonych w 2009 r. badań dendrochronologicznych i w 2011 r. prac archeologicznych, a także treści siedemnastowiecznych protokołów wizytacyjnych parafii kamieńskiej, do której Bobrowniki należały od czasu przeniesienia w 1227 r. z bytomskiej parafii św. Małgorzaty aż do 1820 r.
W drugiej połowie XVI w., kiedy w dobie reformacji kościół w Kamieniu przejęli luteranie, świątynia mogła być kościołem parafialnym utworzonej prawdopodobnie parafii bobrownickiej. Po przeprowadzonej na przełomie XVI i XVII w. rekatolizacji była ponownie kaplicą parafii kamieńskiej, tak jak przed reformacją.
Fragment protokołu wizytacyjnego parafii kamieńskiej z 1619 r.:
„W granicach parafii wyróżnia się kaplica parafialna we wsi Bobrowniki, kaplica św. Wawrzyńca... dawno temu poświęcona.”
(A. Metr. Krak.)
Fragment protokołu wizytacyjnego parafii kamieńskiej z 1657 r.:
„Kaplica we wsi Bobrowniki drewniana, poświęcona św. Wawrzyńcowi, nie uległa pogorszeniu.”
(A. Metr. Krak.)
Fragment protokołu wizytacyjnego parafii kamieńskiej z 1665 r.:
„We wsi Bobrowniki należącej do kościoła parafialnego w Kamieniu jest kaplica drewniana. Dach osobliwie żerdziami przed wichrem zabezpieczony przecieka, potrzebuje natychmiastowej budowy od podstaw.”
(A. Metr. Krak.)
Zachowana do lat 30. XX w. belka stropowa z wyciętą datą „1669” oraz zachowane w ścianach starszej części kościoła bierwiona ścięte około 1520 r. pozwalają przypuszczać, że w 1669 r. dokonano zaleconej budowy nowego dachu – od stropu, czyli od podstaw.
W latach 1821–1855 kościół był kaplicą filialną, a w latach 1856–1904 kościołem filialnym parafii siemońskiej, do której Bobrowniki wówczas należały.
Kopia pierwszej strony pisma z 8 maja 1822 r., w którym czytamy:
„Kościołek w Bobrownikach egzystujący ma ołtarzy 3, … i organki małe…”
(AP Kielce)
W 1858 r., w związku z podwyższaniem kościoła, dokonano jego przebudowy i gruntownego remontu. Oszalowanie wnętrza wraz z barokowymi malowidłami zostało zachowane. Poświadczeniem tych prac jest pismo z 5 listopada 1860 r. skierowane do arcybiskupa A. M. Fijałkowskiego. W piśmie napisano:
„Żądamy, aby parafia w kościółku niegdyś farnym, pod wezwaniem św. Wawrzyńca we wsi Bobrowniki, przywrócona została. Celem tego kościół przed dwoma laty kosztem 2 500 rubli odrestaurowanym został.”
W latach 1888–1889 kościół został rozbudowany. Dobudowano drugą nawę – wyższą i szerszą od pierwszej – oraz dwie wieże osadzone na jej zachodnich narożach.
Od 1904 r. rozbudowana świątynia jest kościołem parafialnym erygowanej wówczas Parafii Rzymskokatolickiej pw. św. Wawrzyńca w Bobrownikach. Dawna część traktowana jest jako prezbiterium. Od strony północnej przylega do niej zakrystia z dobudowaną od wschodu małą kruchtą.
Stropy i ściany kościoła pokrywa polichromia. Obrazy o treściach religijnych i patriotycznych na stropie nawy i na tzw. tęczy zostały namalowane w latach 1923–1924 przez Otto Kowalewskiego. Bogate ornamenty wokół nich oraz na stropie prezbiterium, a także skromniejsze dekoracje na ścianach, wykonano na przełomie lat 1952/1953 przez Kazimierza Idczaka.
Pod skromną polichromią ścian prezbiterium zachowały się pierwsze malowidła, prawdopodobnie z XVII w. Obrazy namalowane przez Otto Kowalewskiego na stropie prezbiterium i na jego wschodniej ścianie niestety nie zachowały się – zostały zniszczone podczas wyzwalania Bobrownik w styczniu 1945 r.
Ołtarz św. Wawrzyńca i utracona polichromia Otto Kowalewskiego. Zdjęcie z 1930 r. ze zbiorów AP w Kielcach.
Wartość historyczną i artystyczną zabytkowego kościoła podnosi jego wyposażenie, w szczególności wpisany do Rejestru Zabytków Ruchomych Województwa Śląskiego barokowy ołtarz główny z siedemnastowiecznym obrazem św. Wawrzyńca.
Ołtarz ten, wraz z nastawą wykonaną przez bytomskiego snycerza Wojciecha Śliwińskiego, został sprowadzony z Bytomia w 1880 r., po rozebraniu tamtejszego drewnianego kościoła św. Małgorzaty.
Ołtarz św. Wawrzyńca. Zdjęcie wykonane w 2006 r. przez J. Sawińskiego.
Po obu stronach nastawy stoją dwie rzeźby dominikanów – Święty Jacek i Błogosławiony Czesław – wykonane prawdopodobnie w pracowni Jana Solskiego. Do czasu pożaru bytomskiego kościoła św. Jacka w 1868 r. należały do jednego z jego bocznych ołtarzy. Do Bobrownik trafiły w 1875 r., a w 1976 r. zostały wyzłocone i wysrebrzone.
Do zabytków zaliczone są także:
- ołtarze boczne – św. Barbary i św. Stanisława Kostki (dawniej św. Anny) – z XVIII w.,
- rzeźba Chrystus Pan w cierniowej koronie z XVII w.,
- ambona z XVIII w.,
- obrazy: Matka Boska Różańcowa z 15 tajemnicami, Święty Józef z Dzieciątkiem Jezus, Ecce Homo – z przełomu XVII/XVIII w., oraz Święta Magdalena z XIX w.,
- organy Paula Berschdorfa z Nysy zbudowane w latach 80. XIX w.,
- ława z oparciem i skrzynia na ornaty z drugiej połowy XIX w.,
- stare mszały oraz monstrancja i naczynia liturgiczne z drugiej połowy XIX w.
Opracowanie: Halina Gajdzik (2015).
